Manaqib Imam Ibnu Ataillah Sakandari

 

Sumber : Zaki Sapuan Al-Hafiz

 

Commission eligible ·11 hours ago ·

Pagi ini guru kami, Syeikh Tuan Guru Nazrul Nasir membincangkan sumbangan turath dan manaqib muallif kitab al-Hikam, Ibn ‘Ata’illah al-Sakandari.

Dalam Lata’if al-Minan, Ibn ‘Ata’illah mengakui bahawa pada awalnya beliau menentang Sidi Abu al-‘Abbas al-Mursi berdasarkan cerita yang belum dipastikan kebenarannya, tanpa mendengar sendiri pengajaran al-Mursi.

Pada suatu hari, Ibn ‘Ata’illah berdebat dengan seorang pengikut al-Mursi. Beliau berkata, “Yang ada hanyalah ahli ilmu zahir. Golongan ini mendakwa perkara-perkara besar, sedangkan zahir syariat menolaknya.” Selepas beliau menjadi murid al-Mursi, pengikut itu memberitahunya bahawa pada hari perdebatan tersebut, al-Mursi berkata, “Mereka ini seperti batu. Batu yang tidak mengenaimu lebih baik daripada batu yang mengenaimu.” Kisah ini turut dipetik oleh Ibn ‘Ajibah dalam Iqaz al-Himam fi Sharh al-Hikam.

Ibn ‘Ata’illah kemudian mahu melihat sendiri al-Mursi. Beliau berkata kepada dirinya, “Biarlah aku pergi melihat lelaki ini. Orang yang berada di pihak kebenaran mempunyai tanda-tanda yang tidak tersembunyi.” Dalam pertemuan pertama, al-Mursi menerangkan Islam, iman dan ihsan; ibadah serta tingkat penghambaan kepada Allah; juga syariat, hakikat dan penghayatannya. Huraiannya mengagumkan Ibn ‘Ata’illah sehingga hilang penentangan dalam hatinya.

Islam, iman dan ihsan dijelaskan dalam hadis Jibril yang diriwayatkan oleh ‘Umar bin al-Khattab dalam Sahih Muslim. Rasulullah SAW menerangkan bahawa Islam merangkumi syahadah, solat, zakat, puasa Ramadan dan haji bagi yang mampu. Iman ialah beriman kepada Allah, malaikat, kitab, rasul, hari akhirat serta takdir yang baik dan buruk. Tentang ihsan, Baginda bersabda, “Engkau beribadah kepada Allah seolah-olah engkau melihat-Nya. Jika engkau tidak melihat-Nya, sesungguhnya Dia melihatmu.” Pada akhir hadis, Baginda menjelaskan bahawa Jibril datang untuk mengajar mereka tentang agama.

Selepas pulang, Ibn ‘Ata’illah menyendiri sambil merenung langit dan bintang-bintang. Apabila datang semula, al-Mursi menyambutnya dengan mesra. Beliau berkata, “Wahai tuanku, demi Allah, aku mencintaimu.” Al-Mursi menjawab, “Semoga Allah mencintaimu sebagaimana engkau mencintaiku.”

Al-Mursi menasihatinya, “Keadaan seorang hamba ada empat: nikmat, ujian, ketaatan dan maksiat. Jika engkau berada dalam nikmat, tuntutan Allah terhadapmu ialah bersyukur. Jika dalam ujian, tuntutan-Nya ialah bersabar. Jika dalam ketaatan, hendaklah engkau menyaksikan kurnia Allah kepadamu. Jika dalam maksiat, tuntutan-Nya ialah memohon keampunan.” Ibn ‘Ata’illah merasakan keresahannya tertanggal seperti pakaian yang ditanggalkan. Beliau berkata, “Aku mencari-cari keresahan itu, tetapi tidak menemuinya.”

Dalam Ghayth al-Mawahib al-‘Aliyyah fi Sharh al-Hikam, Ibn ‘Abbad al-Rundi turut memetik pesanan al-Mursi kepadanya, “Teruslah bersama kami. Demi Allah, jika engkau terus bersama, engkau akan menjadi mufti dalam kedua-dua mazhab.” Maksudnya ialah ilmu zahir dan ilmu batin.

Ibn ‘Ata’illah mendampingi al-Mursi selama 12 tahun. Beliau berkata, “Sesungguhnya aku telah mendampingi syeikh selama dua belas tahun. Aku tidak pernah mendengar daripadanya sesuatu yang ditolak oleh zahir ilmu, seperti yang disampaikan oleh orang yang bermaksud menyakitinya.”

Ibn ‘Ata’illah pernah mengalami waswas ketika bersuci. Al-Mursi mengajarkan zikir dan bacaan ayat 19–20 Surah Ibrahim. Kemudian beliau bertanya, “Bagaimana keadaan waswas itu?” Ibn ‘Ata’illah menjawab bahawa keadaannya masih sama. Al-Mursi menegaskan, “Jika engkau tidak meninggalkan waswas itu, jangan datang lagi kepada kami.” Ibn ‘Ata’illah pun meninggalkannya. Dalam peristiwa lain, selepas beliau menyampaikan syair, al-Mursi mendoakannya, “Semoga Allah menguatkanmu dengan malaikat Jibril.”

Beliau juga pernah mengalami sakit kepala. Al-Mursi berkata, “Ahli fiqh ini mendampingiku dengan dua penyakit. Allah telah menyembuhkannya daripada kedua-duanya. Dia pasti akan duduk mengajar dan membicarakan kedua-dua ilmu.” Dua penyakit itu ialah waswas dan sakit kepala, manakala dua ilmu itu ialah ilmu zahir dan batin.

Dalam Lata’if al-Minan, Ibn ‘Ata’illah turut menceritakan mimpi mendengar gurunya berkata, “Diamlah. Demi Allah, aku benar-benar akan mengajarmu suatu ilmu yang besar.” Apabila mimpi itu diceritakan, al-Mursi menjawab, “Demikianlah yang akan berlaku, jika Allah menghendakinya.” Selepas pulang daripada suatu perjalanan, al-Mursi mendoakannya, “Wahai Ahmad, semoga Allah memeliharamu, berlemah lembut kepadamu, membawamu melalui jalan para wali-Nya dan menjadikanmu indah pada pandangan makhluk-Nya.” Ibn ‘Ata’illah memahami doa itu sebagai petunjuk bahawa beliau akan membimbing masyarakat.

Apabila puteranya, Jamal al-Din, memberitahu bahawa orang sedang mempersiapkan Ibn ‘Ata’illah untuk mengajar fiqh, al-Mursi menjawab, “Mereka mengangkatnya ke hadapan dalam fiqh, sedangkan aku mengangkatnya ke hadapan dalam tasawuf.” Beliau juga berkata kepada Ibn ‘Ata’illah, “Apakah yang engkau mahu menjadi? Demi Allah, engkau akan mempunyai kedudukan yang besar.”

Ibn ‘Ata’illah pernah meminta melalui seorang murid supaya al-Mursi mengingatinya. Al-Mursi menjawab, “Janganlah kamu menuntut supaya kamu sentiasa berada dalam ingatan syeikh. Sebaliknya, tuntutlah daripada diri kamu supaya syeikh sentiasa berada dalam ingatan kamu. Sekadar kedudukannya di sisi kamu, demikianlah kedudukan kamu di sisinya.” Ketika Ibn ‘Ata’illah menyalin kitab al-Tahdhib secara sukarela untuk Jamal al-Din, al-Mursi mengingatkannya tentang ganjaran amalan itu dan mendidiknya agar tidak berasa telah berjasa terhadap seorang wali Allah.

Datuk Ibn ‘Ata’illah pernah menentang jalan golongan tersebut. Al-Mursi berkata, “Demikianlah kami bersabar terhadap datuk ahli fiqh ini demi ahli fiqh ini.” Beliau mengaitkannya dengan kesabaran Rasulullah SAW terhadap orang yang menolak dakwah, dengan harapan keturunan mereka akan menyembah Allah. Ketika seorang sahabatnya menyebut kesungguhan Ibn ‘Ata’illah untuk terus hadir, al-Mursi berkata, “Pemuda ini tidak akan meninggal dunia sehingga dia menjadi seorang penyeru yang menyeru kepada Allah.” Peristiwa ini dicatatkan dalam Ghayth al-Mawahib al-‘Aliyyah.

Dalam Sahih al-Bukhari, ‘A’ishah bertanya kepada Rasulullah SAW sama ada Baginda pernah menghadapi hari yang lebih berat daripada Uhud. Baginda menceritakan penolakan Ibn ‘Abd Yalil bin ‘Abd Kulal terhadap dakwahnya. Baginda beredar dalam keadaan sangat sedih sehingga tiba di Qarn al-Tha‘alib. Kemudian Jibril datang bersama malaikat penjaga gunung. Malaikat itu menawarkan, “Jika engkau mahu, aku akan menghimpitkan kedua-dua gunung itu ke atas mereka.” Rasulullah SAW menjawab, “Sebaliknya, aku berharap Allah akan mengeluarkan daripada keturunan mereka orang yang menyembah Allah sahaja dan tidak mempersekutukan-Nya dengan sesuatu pun.”

Ibn ‘Ata’illah kemudian berpindah ke Kaherah dan mengajar di al-Azhar serta Madrasah al-Mansuriyyah. Menurut Tarikh al-Adab al-‘Arabi, majlisnya dihadiri orang ramai, penuntut ilmu dan ahli fiqh, termasuk Taqiyuddin al-Subki. Beliau menggabungkan al-Quran, hadis, perkataan generasi terdahulu dan bimbingan hati dalam pengajarannya.

Al-Dhahabi, dalam Takmilah Siyar A‘lam al-Nubala’, menyifatkannya sebagai seorang yang mempunyai nasihat berkesan, ungkapan yang baik dan kelebihan. Dalam penilaian yang dipetik oleh Ibn Hajar dalam al-Durar al-Kaminah, pengajarannya di atas kerusi di al-Azhar menyegarkan jiwa, menghimpunkan perkataan ahli tasawuf, riwayat generasi terdahulu dan pelbagai ilmu. Pengikutnya ramai dan terdapat tanda-tanda kebaikan pada dirinya.

Taqiyuddin al-Subki ialah ‘Ali bin ‘Abd al-Kafi, bapa kepada Tajuddin al-Subki. Beliau mengambil ilmu tasawuf daripada Ibn ‘Ata’illah, sebagaimana disebut dalam Manhaj al-Imam Taj al-Din al-Subki fi Usul al-Fiqh. Kitab Qatf al-Thamar fi Raf‘ Asanid al-Musannafat turut mencatatkan jalur periwayatan karya Ibn ‘Ata’illah melalui Taqiyuddin al-Subki hingga kepada pengarangnya. Antara karya tersebut ialah al-Hikam, Lata’if al-Minan, al-Tanwir fi Isqat al-Tadbir dan Taj al-‘Arus.

Menurut al-Durar al-Kaminah, Ibn ‘Ata’illah wafat di Madrasah al-Mansuriyyah, Kaherah, pada pertengahan Jumada al-Akhirah tahun 709H. Jenazahnya diiringi ramai orang.

Memetik pesanan akhir Syeikh Nazrul Nasir, mudah-mudahan untuk Festival Turath akan datang, kita akan mengkhatamkan kitab al-Syifa pula